Dziady, Zaduszki i Halloween

Pierwsze dni listopada od wieków wiążą się z oddawaniem czci zmarłym. Z upływem czasu zmieniła się forma i znaczenie, ale idea pozostała ta sama. Człowiek żyje, póki trwa pamięć o nim.

Pierwszym przejawem kultu zmarłych na terenach Polski było pogańskie święto Dziadów. Według wierzeń naszych przodków w nocy z 31 października na 1 listopada dusze osób, które odeszły już z tego świata wracały na ziemię, by spędzić tę jedną noc z bliskimi i posilić się w ich towarzystwie. Aby nawiązać z nimi kontakt i zyskać przychylność prasłowianie zostawiali dla nich w domach lub na cmentarzach pokarmy, głównie miód, kaszę i jaja. Na rozstajach dróg i przy domach rozpalano ogniska, które miały oświetlić drogę i ogrzać błąkające się dusze. 31 października nie wolno było ubijać masła, deptać kapusty, maglować, tkać, spluwać i wylewać wody, ponieważ mogłoby to urazić zmarłych. Niejednokrotnie dawano jałmużnę żebrakom i dziadom proszalnym z prośbą o modlitwę. Poganie wierzyli, że tej nocy granica miedzy światem żywych, a umarłych traci swoją moc.

W związku z rozprzestrzenieniem się chrześcijaństwa pogańskie zwyczaje były zakazywane. Jednak niektóre z nich, jak na przykład święto Dziadów, było tak silnie zakorzenione, że nowa religia nie była w stanie go wyprzeć. Dlatego też wiele jego elementów zostało adaptowanych lub zastąpionych współczesnymi zwyczajami. Stąd właśnie dzisiejsze Zaduszki. 2 listopada katolicy modlą się za wszystkich zmarłych wyznawców Chrystusa, zwłaszcza tych przebywających w czyśćcu. Święto to ma religijny charakter, ale nie sposób ukryć jego pogańskiego rodowodu: nieprzypadkowa zbieżność dat oraz stawianie zniczy, które nawiązuje do dawnego zwyczaju rozpalania ognisk.

1 listopada, czyli dzień Wszystkich Świętych, to czas, kiedy tłumnie odwiedzamy cmentarze. By oddać cześć zmarłym dekorujemy groby wieńcami, kwiatami i lampionami. Sami też staramy się wyglądać odświętnie i elegancko. Jednak wielu z nas, tak bardzo skupia się na dekoracjach i na sobie, że zapomina, po co tak naprawdę odwiedzamy groby bliskich. Być może za kilka lat, zamiast na cmentarzu, zapalimy tylko wirtualny znicz na internetowym portalu.

W ostatnich latach coraz większą popularność w Polsce zyskuje Halloween, które wywodzi się z celtyckiego święta zmarłych. W XIX wieku trafiło do Ameryki Północnej, a pod koniec XX wieku, w zmienionej formie, powróciło do Europy. Obrzędy Celtów były zaskakująco podobne do słowiańskich Dziadów. Dusze przodków czczono i zapraszano do domów, złe duchy zaś odstraszano przebierając się w dziwaczne stroje i zakładając maski. Ważnym elementem obchodów było również palenie ognisk, które obecnie zastąpione są przez lampiony z wydrążonych dyni. Współcześnie Halloween to imprezy w nocnych klubach, straszne kostiumy i seanse z kinem grozy, czyli pozbawiona refleksji zabawa w klimacie komercji.

Kult zmarłych od zawsze towarzyszy ludzkości, choć w zależności od wyznania i obyczajowości przyjmuje różną postać. To, w jaki sposób oddamy cześć zmarłym tak naprawdę nie ma znaczenia, pod warunkiem, że jej forma nie przysłoni nam prawdziwego sensu.